Η Δομική κρίση του Συστήματος- 2. (Του Σωτήρη Δημητρίου)

Η ΔΟΜΙΚΗ ΚΡΙΣΗ ΤΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ -2.

Το ζήτημα της οικονομικής κρίσης είναι εξαιρετικά περίπλοκο. Επιπλέον, επικρατεί σύγχυση για το χαρακτήρα της. Ακούγεται από κάποιους ότι πρόκειται για χρονία ή δομική κρίση αλλά το ενδεχόμενο να απειλούμαστε από μια τέτοια κρίση αμφισβητείται, τόσο από την επίσημη άποψη όσο και από την κοινή γνώμη. Αντίθετα, υποστηρίζεται ότι πρόκειται για μια ακόμα επανάληψη των γνωστών περιοδικών κρίσεων του καπιταλισμού, οι οποίες κατέληγαν πάντα σε αναδιάρθρωσή του με βάση τις χαρακτηριστικές τάσεις της επέκτασης και, ταυτόχρονα, της συγκεντροποίησης του κεφαλαίου.
Η αμφισβήτηση αυτή μεταφέρει το πρόβλημα στη σφαίρα του αξιοπερίεργου. Όχι τόσο εξαιτίας της ιδέας ότι φτάσαμε στο «τέλος της ιστορίας» και ότι θα ζούμε με συνεχείς περιοδικές κρίσεις στον αιώνα τον άπαντα. Ούτε εξαιτίας της συνακόλουθης ιδέας ότι η ζωή μας προσδιορίζεται από την κουλτούρα, άρα και από την τέχνη, και εντελώς άσχετα από τους κοινωνικο-οικονομικούς παράγοντες που, γι’ αυτό, δεν τους συζητάμε. Αλλά εξαιτίας του εξής:  Στα 1971 0 Πεκέι, πρόεδρος της ΦΙΑΤ προβληματίζεται από το γεγονός ότι, ενώ ανέβαινε ο τζίρος, έπεφτε το κέρδος, εντελώς αντίθετα από τους ισχύοντες νόμους της πολιτικής οικονομίας. Συνέστησε τη Λέσχη της Ρώμης, επιστημονική ομάδα που ενδιαφέρθηκε για την πορεία της οικονομίας και η οποία ανέθεσε στους Μeadows και άλλους ειδικούς τη μελέτη του προβλήματος. Το 1972 γνωστοποιείται στους ηγέτες των βιομηχανικών χωρών το αποτέλεσμα της μελέτης, σύμφωνα με το οποίο υπάρχει η απειλή παγκόσμιας κρίσης από υπέρβαση των ορίων του βιομηχανικού συστήματος, άρα απειλή δομικής κρίσης.

Κύριοι παράγοντες της κρίσης, σύμφωνα με τη μελέτη ήταν: η δημογραφική πίεση, η εξάντληση των φυσικών πόρων, η μόλυνση του περιβάλλοντος και η συνεχής αύξηση του ρυθμού της βιομηχανικής παραγωγής. Η έκθεση πρόβλεπε ως άμεσες συνέπειες την πρόκληση κοινωνικών αναταραχών και συνιστούσε να ληφθούν ορισμένα μέτρα, με πρώτο τον περιορισμό της ψαλίδας ανάμεσα στις πλούσιες και στις φτωχές χώρες, κυρίως τις αφρικανικές. Δεν θορυβήθηκε κανείς από τους ηγέτες της Δύσης για την προβλεπόμενη απειλή, αλλά το 1973, όταν εκδηλώθηκε η πετρελαϊκή κρίση, έδωσαν σημασία και ανέθεσαν σε άλλη, μεγαλύτερη επιστημονική ομάδα υπό τους Pestel & Messarovic, να επαναλάβει τη μελέτη.

Η νέα μελέτη επιβεβαίωσε τα συμπεράσματα της προηγούμενης, οπότε, με πρωτοβουλία του Κίσιγκερ η ηγεσία της Δύσης επιδίωξε να λάβει ορισμένα μέτρα. Ένα από αυτά ήταν ο έλεγχος των γεννήσεων για την αντιμετώπιση του δημογραφικού προβλήματος, η οποία όμως απέτυχε εντελώς επειδή οι πληθυσμοί που υφίσταντο την οικονομική πίεση αντιδρούσαν με αύξηση της τεκνοποίησης για εξασφάλιση της επιβίωσης. Το άλλο μέτρο ήταν η κατά εξάμηνο περιοδική Σύνοδος πλουσίων και φτωχών χωρών με σκοπό τη μείωση του μεταξύ τους οικονομικού ανοίγματος, της ψαλίδας. Στα 1978, στην τελευταία Σύνοδο, που έγινε στο Ναϊρόμπι, η Δύση δίνει τέλος στις συναντήσεις αυτές, λόγω ανησυχιών για την οικονομία της Αγγλίας, και στρέφεται στη λεηλασία της Αφρικής. Το 1980 υιοθετείται το μοντέλο του νεοφιλελευθερισμού που πρότεινε ο Φρίντμαν, καθηγητής στο Σικάγο και σε επόμενη φάση ακολουθεί η λεηλασία της Λατινικής Αμερικής. Αναγνωρίζεται, πλέον, από τους οικονομολόγους ότι η κρίση είναι χρονία.
Τα παραπάνω μέτρα είναι γνωστά και οι μελέτες έχουν δημοσιευθεί, καθώς και άλλες οκτώ, ακόμα πιο εκτεταμένες, που όλες επιβεβαίωναν την επερχόμενη κρίση, με τελευταία τη μελέτη του 1992, σύμφωνα με την οποία «…το κοινωνικο-οικονομικό σύστημα, όπως είναι δομημένο,…έχει υπερακοντίσει τα όριά του και οδεύει προς την κατάρρευση, άρα θα πρέπει να υποστεί αναδόμηση».
Η στροφή στο νεοφιλελευθερισμό επιτάχυνε τις διαδικασίες που οδηγούν στην κρίση ώστε οι τελευταίες εκθέσεις υπολόγισαν την εκδήλωσή της για το 2010. Το παγκόσμιο Συνέδριο που έγινε από γεωφυσικούς και οικολόγους, οι οποίοι είχαν ανησυχήσει από το 1974 για τη ρύπανση του πλανήτη, πρόβλεψε επίσης για το 2010 την εκδήλωση της οικολογικής κρίσης. Ο ίδιος ο εμπνευστής του νεοφιλελευθερισμού, ο Φρίντμαν, διατύπωσε στο Πεντάγωνο το 2003 τις ανησυχίες του για την έκβαση. Μπαίνοντας στον 21ο αιώνα, η χρονολογία της κρίσης περιορίστηκε στο 2008. Παράλληλα, πολλοί οικονομολόγοι –Γκαλμπράϊτ, Σόρος κ.ά.- έκρουαν τον κώδωνα του κινδύνου. Τελικά, η κρίση εκδηλώθηκε όπως είχε προβλεφθεί, στο 2008, με την κατάρρευση τραπεζών.

Κατά τη συνάντησή τους στο Κιότο, τον Αύγουστο του 2008, οι G7 απεφάσισαν να ανακοινώσουν ότι επέρχεται ύφεση, όχι όμως δομική. Παρόλο που ζούμε στην εποχή της ακμής της επικοινωνίας και της πληροφόρησης και παρά τη δυσοίωνη τροπή που έχει πάρει το ζήτημα της κρίσης, σε όλες τις επίσημες ή μη ανακοινώσεις που γίνονται γι’ αυτήν αποκρύπτονται συστηματικά οι μελέτες που την προέβλεψαν, οι διαδικασίες για την αντιμετώπισή της επί 40 χρόνια και ότι ο χαρακτήρας της είναι δομικός.
Είναι δύσκολο να δοθεί μια συνοπτική και απλουστευτική εικόνα του οικονομικο-πολιτικού συστήματος για να διευκρινιστεί ο χαρακτήρας της κρίσης. Το βασικό γνώρισμά του είναι ότι, ενώ οι πρηγούμενες οικονομικές κρίσεις ανά 12 ή ανά 25 χρόνια ήταν κρίσεις αναδόμησης του συστήματος, η τελευταία είναι χρονία και γενικευμένη κρίση που ξεκίνησε το 1971 και αφορά την αποδόμηση του συστήματος. Θα επιχειρήσουμε να την αναλύσουμε χρησιμοποιώντας ορισμένες κατανοητές έννοιες και συγκεκριμένα στοιχεία.

Είναι αναντίρρητο ότι το βιομηχανικό μοντέλο παραγωγής στο οποίο ζούμε πλεονεκτεί ριζικά ως προς το γεωργικό που επικρατούσε μέχρι πριν 4 αιώνες. Επειδή βασίζεται στις μηχανές και όχι στη γη, έχει τη δυνατότητα να πραγματοποιήσει μέσα σε ένα χρόνο, πολλούς κύκλους παραγωγής, αντί του ενός κύκλου στον οποίο περιορίζεται η γεωργική, και αυτό χωρίς τις ανασφάλειες που προκαλούν στην τελευταία οι κλιματικές συνθήκες (επιδημίες, ξηρασία κ.ά). Επιπλέον, το κέρδος κάθε κύκλου μπορεί να επενδύεται απεριόριστα στον επόμενο και να επαυξάνεται συνεχώς, πράγμα δύσκολο στη γεωργική παραγωγή, γιατί η γη δεν είναι απεριόριστη όπως είναι οι μηχανές. Η ανάπτυξη αποκτά πλέον γεωμετρικό ρυθμό. Επομένως, η αύξηση του κέρδους συνιστά το βασικό μηχανισμό κίνησης, στα πλαίσια του ατομικού ανταγωνισμού, αλλά και την κυρίαρχη αξία της βιομηχανικής κοινωνίας, που απορροφά όλες τις άλλες αξίες. Η συνεχής αύξηση του ετήσιου ρυθμού παραγωγής γίνεται όρος ύπαρξης του συστήματος και συνδέεται άμεσα με τις δύο κύριες τάσεις του κεφαλαίου, την επέκταση και τη συγκεντροποίηση.

Η τάση της επέκτασης πηγάζει από την αναζήτηση του κέρδους σε νέους κλάδους ή σε νέες γεωγραφικές περιοχές και η συγκεντροποίηση πηγάζει από την αύξηση του κέρδους που αποδίδει η μαζική παραγωγή. Κατά ανάλογο τρόπο, στο βιομηχανικό σύστημα αλλάζει και η σημασία του πλούτου, ειδικά του χρήματος. Σε όλες τις ασύμμετρες κοινωνίες (κοινωνίες της ανισότητας) που προηγήθηκαν από τη βιομηχανική το νόμισμα ισοδυναμεί με «δύναμη για», δηλαδή με τη δυνατότητα που παρέχει στον κάτοχό του να καταλάβει μια σημαντική θέση στην κοινωνική ιεραρχία και αντίστοιχο γόητρο. Αντίθετα, στη βιομηχανική κοινωνία, επειδή το χρήμα παράγει νέο χρήμα, εκείνο που προσφέρει στον κάτοχό του δεν είναι μόνο μια αξιόλογη θέση στην ιεραρχία αλλά τη δυνατότητα απεριόριστης αναρρίχησης στην κλίμακα της ιεραρχίας. Μετατρέπει την ψυχολογία της «δουλείας του χρήματος» από την επανάπαυση της ισχύος στον πυρετό αύξησης της ισχύος. Στη βιομηχανική κοινωνία το χρήμα δεν μπορεί να μένει στο σεντούκι, οφείλει να επενδύεται συνεχώς στο «επιχειρείν», αλλιώς προξενεί πυρετό. Γίνεται κυρίαρχη αξία όχι μόνο οικονομική αλλά και κοινωνική.
Αποκτούμε καλύτερη εικόνα εάν κάνουμε αναγωγή στη θεωρία των συστημάτων. Δομική κρίση ενός δυναμικού συστήματος, όπως είναι το οικονομικό μας σύστημα, σημαίνει ότι έχει ξεπεράσει τα όρια της λειτουργίας του, τόσο εξωτερικά, όσο και εσωτερικά. Εξωτερικά όρια είναι οι φυσικές πηγές (πρώτες ύλες και ενέργεια) και η εργατική δύναμη στην είσοδό του και το επίπεδο κατανάλωσης στην έξοδό του. Οι λειτουργίες της εισόδου και της εξόδου είναι πρωταρχικές και έχουν άμεσο αντίκτυπο στο περιβάλλον. Οι εσωτερικές λειτουργίες συνδέουν την είσοδο με την έξοδο και αφορούν τη διαδικασία παραγωγής-κατανάλωσης αγαθών. Η επιρροή των εσωτερικών λειτουργιών στο περιβάλλον είναι έμμεση: μετανάστευση αγροτών, δημιουργία μεγαλουπόλεων, ανάπτυξη των θετικών επιστημών, μετασχηματισμός της φύσης.
Ας εξετάσουμε την είσοδο του συστήματος. Διαλύοντας τον ανιμισμό, δηλαδή την πίστη ότι υπάρχουν ψυχές όμοιες με τη δική μας, (π.χ. ιερές πηγές), η νεωτερικότητα (Δυτικός πολιτισμός) καταργούσε, ταυτόχρονα, και το σεβασμό που έτρεφε ο άνθρωπος για τη φύση, επιτρέποντας στη βιομηχανική παραγωγή να την αντιμετωπίσει σαν πεδίο ανεξέλεγκτης εκμετάλλευσης. Η εισαγωγή ύλης και ενέργειας στο σύστημα γίνεται μονόπλευρα, ώστε οδηγεί την εξάντληση των φυσικών πηγών στα όριά της, αντίθετα με το γεωργικό μοντέλο το οποίο διατηρεί σχετική ισορροπία με τη φύση γιατί αναθέτει σ΄αυτήν την αναπαραγωγή των αγαθών που καρπώνεται. Αφότου εμφανίστηκε η οικολογική καταστροφή, πράγμα που εντοπίστηκε από το 1972, είναι προφανές ότι το σύστημα ξεπέρασε τα όρια λειτουργίας στην είσοδό του. Πέρα από τις φυσικές πηγές, ξεπέρασμα των ορίων της εισόδου υπάρχει και στο σκέλος της εισαγόμενης εργατικής δύναμης, το οποίο μειώνεται συνεχώς όπως θα δούμε από ενδογενείς λόγους (ανεργία κ.ά.). Σε ανάλογη υπέρβαση των ορίων οδηγείται και η έξοδος γιατί, εκτός από τα αγαθά και το μετασχηματισμό της φύσης, το σύστημα εκβάλλει σ΄αυτήν και απόβλητα τα οποία, αντίθετα με ό, τι συμβαίνει με το γεωργικό μοντέλο, δεν μπορεί να τα ανακυκλώσει.

Η παραγωγή μη ανακυκλώσιμων αποβλήτων οφείλεται στην ίδια την τεχνολογική ανάπτυξη του συστήματος, η οποία εφαρμόζει προηγμένες διαδικασίες άγνωστες για τη φύση. Η τεχνολογία, που αποτελεί την καρδιά του βιομηχανικού μοντέλου και που έχει υπερβεί τα όρια της εμπειρίας μας στον πλανήτη –διάσπαση του ατόμου, έλεγχος του DNA και εξερεύνηση του διαστήματος- έφτασε στο σημείο είτε να παράγει υλικά που μολύνουν το περιβάλλον, με έσχατο τα πυρηνικά απόβλητα και τη συνεχή απειλή πυρηνικών καταστροφών (Τσέρνομπιλ, ατομική βόμβα) είτε να παράγει προϊόντα που διαστρέφουν τη φύση (μεταλλαγμένα φυτά και ζώα). Ας έλθουμε στις εσωτερικές αντιφάσεις που προκύπτουν από την υπέρμετρη ανάπτυξη του κοινωνικο-οικονομικού συστήματος. Ξέρουμε ότι οι βιομηχανικές μονάδες είναι ορθολογικές στο εσωτερικό τους και στηρίζονται στην επιστήμη, ενώ εξαιτίας του ελεύθερου ανταγωνισμού είναι ανορθολογικές στο σύνολό τους και στηρίζονται στο τυχαίο της αγοράς.

Με άλλα λόγια, η πίεση για αύξηση του κέρδους δεν ενδιαφέρεται για τις συνέπειες της δραστηριότητάς της στις άλλες επιχειρήσεις και, γενικά, στην κοινωνία. Σε σχέση με τις άλλες κοινωνίες, η βιομηχανική παρουσιάζει το μικρότερο βαθμό ομοιοστασίας, δηλαδή, ανεπαρκείς ρυθμίσεις προστασίας των μελών της, οι οποίες μάλιστα με την είσοδο του νεοφιλελευθερισμού εξανεμίζονται. Αυτό αυξάνει τα περιθωριακά στρώματα και μειώνει αντίστοιχα τη συναίνεση, άρα και τη συνοχή του έθνους κράτους. Πρέπει να σημειωθεί ότι η λύση του κρατικού παρεμβατισμού, που ρυθμίζει την ομοιοστασία, αν και συζητήθηκε μερικές φορές, τελικά απορρίφθηκε το 2008 όταν οι G7 ανακοίνωσαν την οικονομική ύφεση. Προφανώς, η αξία του κέρδους ήταν αδιαπραγμάτευτη γιατί ήταν ακραία έκφραση της δύναμης για εξουσία –είχε ισχυρή ψυχολογική επιρροή. Από τη μετα-αποικιοκρατική περίοδο, χάρη στην επεκτατική δύναμη του κεφαλαίου, η ανεξέλεγκτη εκμετάλλευση εξαπλώθηκε σε όλο τον πλανήτη, προκαλώντας και την αποδιοργάνωση σε πολλές χώρες.

Πρόκειται για το γνωστό «άνοιγμα της ψαλίδας» μεταξύ βιομηχανικών και αναπτυσσόμενων κρατών. Αποτέλεσμα της εξαθλίωσης του Τρίτου κόσμου ήταν η μείωση του αγοραστικού κοινού, διεθνώς και η μαζική μετανάστευση ανέργων.
Επομένως, το σύστημα ξεπέρασε τα όρια λειτουργίας του επίσης και στην έξοδό του, στη εκροή αγαθών, δηλαδή έπεσε το ύψος της κατανάλωσης. Συνέπεια της πτώσης της κατανάλωσης ήταν να εμφανιστεί το εξής παράδοξο που είχε προβληματίσει το 1971 τον Πεκέι: όταν μεγαλώνει ο τζίρος πέρα από ένα ορισμένο όριο, να μειώνεται το κέρδος (άλλαξε η αρχή της μεγιστοποίησης του κέρδους της κλασικής οικονομίας). Μαζί με την κατανάλωση και το κέρδος, έπεσε και η συνεχής αύξηση του ρυθμού παραγωγής (ανεκτό θεωρείτο το 2%), που ήταν όρος ύπαρξής του του συστήματος. Η ανταγωνιστικότητα έγινε έντονη και οι πολυεθνικές άρχισαν να μεταφέρουν τις επενδύσεις τους σε χώρες με χαμηλά ημερομίσθια ή να αλλάζουν το φορντισμό με το σύστημα φασόν κ.ά. –ήταν η περίοδος της παγκοσμιοποίησης. Τα κεφάλαια περιόρισαν τις επενδύσεις τους στη βιομηχανική παραγωγή, η οποία γινόταν ασύμφορη, άρχισαν να συσσωρεύονται και έγιναν «λιμνάζοντα κεφάλαια» (το 2000 ήταν 20πλάσια των κεφαλαίων που είχαν επενδυθεί στη βιομηχανική παραγωγή) και αναζήτησαν την τύχη τους στις υπηρεσίες –συμπεριλαμβανομένων και των υπηρεσιών του δημόσιου τομέα-, στις εξαγορές και στις συγχωνεύσεις, στους δανεισμούς-τοκογλυφία και στη σπέκουλα. Η δυναμική του χρήματος να φέρνει νέο χρήμα, που αναφέρθηκε, έγινε πίεση της συσσώρευσης για επέκταση των επενδύσεων σε νέους τομείς, πέρα από τη βιομηχανική παραγωγή. Το σύστημα πέρασε σε απόκλιση και εσωστρέφεια ενώ, ταυτόχρονα, άλλαξε και η ορολογία. «Αγορά» δεν λέγεται πλέον η διακίνηση αγαθών αλλά η διακίνηση κεφαλαίων.
Αντιθέσεις και εξάντληση των ορίων παρουσιάζονται και στις εσωτερικές λειτουργίες του συστήματος, όπως είναι π.χ. η αναίρεση του ανταγωνισμού από τη συγχώνευση σε μονοπώλια, η αύξηση του κόστους των υπηρεσιών (μέσα μεταφοράς, δίκτυα) παρά την μείωση του κόστους παραγωγής που επιφέρει η συγκεντροποίηση κ.ά. Αυτή και μόνο η υπέρβαση των ορίων της εισόδου και της εξόδου οδηγεί το σύστημα σε συνθήκες ενδοφαγίας, σε αύξηση των αντιφάσεων. Μια σοβαρή αντίφαση αφορά το μηχανισμό παραγωγής του κέρδους. Όπως είναι γνωστό, το κεφάλαιο αποτελείται από δύο μέρη: το σταθερό, που είναι οι μηχανές και οι εγκαταστάσεις, και το μεταβλητό, που είναι οι άνθρωποι της μισθωτής εργασίας. Είναι γνωστό επίσης ότι το κέρδος παράγεται από το μεταβλητό κεφάλαιο. Ξέρουμε ακόμα ότι βασικός όρος της βιομηχανικής παραγωγής, συνδεόμενος με την ανταγωνιστικότητα, είναι και η συνεχής βελτίωση του σταθερού κεφαλαίου: αυτοματισμός, ηλεκτρονική τεχνολογία. Με την είσοδο του αυτοματισμού αυτό οδηγεί σε έντονη αύξηση του σταθερού κεφαλαίου και μείωση του μεταβλητού, δηλαδή σε απολύσεις (το 1978 ένα ρομπότ συγκόλλησης αντικαθιστούσε 30 εργάτες στην Citroen). Αλλά μείωση του εργατικού δυναμικού συνεπάγεται μείωση του κέρδους γιατί από αυτό βγαίνει το κέρδοε (ως υπεραξία) και, σε συνέχεια, αποβιομηχανοποίηση. Το αδιέξοδο αυτό δεν υπάρχει τρόπος να αναιρεθεί. Αποτελεί άλλη μια, πολύ σοβαρή, δομική εκτροπή του συστήματος. Ταυτόχρονα, η αύξηση της ανεργίας λόγω του αυτοματισμού μειώνει με τη σειρά της το ύψος της κατανάλωσης, προσβάλλει την έξοδο του συστήματος. Αλλά προσβάλλει και το ίδιο το κοινωνικό σύστημα. Οδηγεί στο φαύλο κύκλο λιμοκτονία-δημογραφικό –οι φτωχές τάξεις αναζητούν ασφάλεια στα πολλά παιδιά. Όπως αναφέρθηκε, η δημογραφική πίεση συνιστά κύριο παράγοντα της παγκόσμιας κρίσης.
Μια άλλη, εξίσου σοβαρή αντίφαση του συστήματος είναι εκείνη της ταξικής σύγκρουσης μεταξύ κεφαλαίου και εργασίας. Οι εργαζόμενοι αντιδρούν στην πίεση που υφίστανται για την αύξηση της υπερξίας-κέρδους με δύο τρόπους, ρητό και άρρητο. Ο πρώτος αφορά τους απεργιακούς αγώνες για διεκδικήσεις, οικονομικές και ασφάλισης κ.ά. Ο δεύτερος, ο άρρητος, αφορά την άρση της συναίνεσης. Επειδή η αύξηση του κέρδους στηρίζεται και στη μείωση του κόστους και επειδή η μείωση του κόστους μετριέται με τη μείωση του εργάσιμου χρόνου για την παραγωγή των αγαθών, οι εργαζόμενοι ποι απέρριψαν τη συναίνεση αυξάνουν τον εργάσιμο χρόνο με λούφα και άλλες μορφές αντίδρασης. Και οι δύο τρόποι, ρητός και άρρητος, περιορίζουν την αύξηση του κέρδους. Αποτελούν τη συμβολή των εργαζομένων στην κρίση του κυρίαρχου τρόπου παραγωγής. Το αποτέλεσμα είναι, η αποδόμηση να παρουσιάζει συσσωρευτική μορφή.
Δοκιμάστηκαν, φυσικά, πολλές άλλες διέξοδοι, όπως η επένδυση στην πολεμική βιομηχανία και στην πρόκληση πολέμων, αλλά έφτασαν και αυτές στα όριά τους. Η παραπάνω ανάλυση αφορά την υλική-οικονομική πλευρά της παγκόσμιας κρίσης. Πρέπει να συνυπολογίσουμε σ’ αυτήν και την αναπόσπαστη πλευρά του πολιτικού παράγοντα που κάνει ακόμα πιο περίπλοκη την κατάσταση και εντείνει τις αντινομίες της: π.χ. η εξάρτηση από την κυριαρχία των ΗΠΑ, οι ιδιότυπες σχέσεις εξουσίας μεταξύ τραπεζικού κεφαλαίου και κράτους (Κίσιγκερ και Μπλερ διετέλεσαν οικονομικοί σύμβουλοι, ο πρόεδρος της Γερμανίας Κέλερ διετέλεσε και πρόεδρος του ΔΝΤ, οι υπουργοί εξωτερικών Φίσερ και Ολμπράιτ έγιναν σύμβουλοι πολυεθνικής, όπως ο καγκελάριος Σρέντερ σύμβουλος της εταιρείας RWE, ο πρώην πρωθυπουργός της Βάδης Λόταρ Σπετ είναι επικεφαλής της Menry Lynch στη Δ. Γερμανία κ.ά.). Ο συνδυασμός τους απεικονίζεται στην τελική πορεία που ακολούθησε το σύστημα: πρόγραμμα λιτότητας (που σημαίνει συμπίεση του μεταβλητού κεφαλαίου, δηλαδή, μείωση της εργατικής δύναμης στην είσοδο), εκσυγχρονισμός (που σημαίνει άλωση των κρατικών υπηρεσιών και αυτοματισμό), αύξηση των κατασταλτικών μέτρων για την πρόληψη των λαϊκών αντιδράσεων στην επίθεση κατά των εισοδημάτων τους (αντιτρομοκρατικοί νόμοι, υποκλοπές, κάμερες, απαγορεύσεις και έλεγχοι –στο κάπνισμα, στα αεροδρόμια), υποθήκευση του μέλλοντος των πολιτών από τις τράπεζες που τους πρόσφερναν αφειδώς δάνεια, ενώ οι επιχειρήσεις τους απέλυαν, οπότε αυτοί δεν μπορούσαν να τα ξεπληρώσουν με αποτέλεσμα το πρώτο μεγάλο τραπεζικό κραχ.

Σε σύνοψη,τα στάδια της αποδόμησης του συστήματος έχουν ως εξής. Η είσοδος του συστήματος (εξάντηση των φυσικών πηγών) και η έξοδος (μόλυνση του περιβάλλοντος και κατανάλωση αγαθών) φτάνουν στα όριά τους (1971). Παράλληλα, οι εσωτερικές αντιφάσεις (αυτοματισμός/ανεργία) κάνουν ανασφαλές το βιομηχανικό κέρδος. Τα κεφάλαια περιορίζουν την επένδυση στη βιομηχανική παραγωγή (αποβιομηχανοποίηση), συσσωρεύονται και αναζητούν άλλους τρόπους κερδοσκοπίας: νεοφιλελευθερισμό (λιτότητα), παγκοσμιοποίηση (επενδύσεις σε χώρες φτηνής εργασίας). Η αύξηση της ανεργίας που προκλήθηκε, ταυτόχρονα και της κερδοσκοπίας, ώθησε στη λεηλασία της Αφρικής (1978), της Λατινικής Αμερικής (2000) και της Β. Αφρικής (2010) διαμέσου του ΔΝΤ και των Αγορών που τους επιβλήθηκαν με βίαια μέσα, ως «οικονομικοί δολοφόνοι» εισβάλοντας στο δημόσιο υπηρεσίες αντί να επενδύουν στην παραγωγή. Η απειλή κραχ, που οι Αγορές την είχαν επισημάνει από το 1900, λόγω αδυναμίας των δανειοληπτών να ξεπληρώσουν τα χρέη, έγινε πραγματικότητα στη Λατινική Αμερική και στα μεσαία στρώματα των ΗΠΑ το 2008.

Αντί να ακολουθήσουν τη λύση του Κέινς, τα κράτη ενίσχυσαν τις τράπεζες και, παράλληλα, ενέτειναν τα μέτρα καταστολής (με άνωθεν εντολή τον Οκτώβριο του 2008), ξεκινώντας αυτά πρώτα την κοινωνικο-πολιτική πόλωση, δηλαδή, τον εκφοβισμό και την επίθεση στην κοινωνία της εργασίας. Αλλά ενισχύοντας τις τράπεζες, τα κράτη αυξάνουν το δανεισμό, αντιμετωπίζουν τη χρεωκοπία και στρέφονται σε νέο δανεισμό, στο φαύλο κύκλο του αδιεξόδου. Από την άλλη πλευρά, μειώνοντας τους μισθούς για να συγκρατήσουν την πτώση του βιομηχανικού κεφάλαιου μειώνουν τη στάθμη της κατανάλωσης επιδεινώνοντας την πτώση του. Τον Οκτώβρη του 2010 το ΔΝΤ προανήγγειλε «ανισόρροπη, εξασθενισμένη και πιθανόν μη βιώσιμη ανάπτυξη για όλον τον πλανήτη». Στις 27/06//2011 πρώην υπουργός του ΠΑΣΟΚ απεκάλεσε τα μνημόνια δανεισμού των Αγορών «συμβόλαια θανάτου», άρα, αναπότρεπτα. Αυτό δείχνει ότι ο ανταγωνιστικός χαρακτήρας του Δυτικού μοντέλου, που μετέτρεψε το βιομηχανικό κεφάλαιο σε χρηματιστικό και κατέληξε στον «καπιταλισμό της σπέκουλας», είναι ενδεχόμενο να προκαλέσει ρήξεις μεταξύ των Αγορών που διοικούν και των πολιτικών που εφαρμόζουν.
Δεν μπορούμε να αρνηθούμε το ενδεχόμενο να διαιωνιστεί η χρονία αυτή κρίση με αύξηση της βίας και άλλων δεινών για αρκετό διάστημα. Αυτό έχει ξανασυμβεί στην ιστορία, το πέρασμα από τη φεουδαρχία στη βιομηχανική κοινωνία έγινε με αναταράξεις που διήρκεσαν 150 χρόνια. Αλλά δεν μπορούμε επίσης να αρνηθούμε ότι η κοινωνική αντίσταση συνέβαλε σημαντικά στην εκδήλωσή της με πολλούς τρόπους: αγωνιστικές διεκδικήσεις, μείωση της συναίνεσης κ.ά. Το πρόβλημα είναι σε ποιο βαθμό θα μπορέσει η κοινωνική αντίσταση να μειώσει τα δεινά που θα προκαλέσει η διαδικασία της μελλοντικής αναδόμησης, δηλαδή πώς θα ξεπεράσουμε τη βαρβαρότητα της αποδόμησης για μια «πιο ανθρώπινη κοινωνία». Δεδομένου ότι η οικονομική κρίση έχει παρασύρει σε γενική παρακμή όλο το πολιτισμικό οικοδόμημα: διαφθορά, βία, παιδεραστία, ένταση των διακρίσεων, στο κοινωνικό και ηθικό πεδίο, περιορισμός των επιστημών (κατάργηση της κυβερνητικής, βιονικής, ευρετικής κ.ά.) και αδιέξοδο της τέχνης στον πνευματικό πεδίο, ο μετασχηματισμός δεν αφορά μόνο το οικονομικό σύστημα αλλά την αναδόμηση της όλης κουλτούρας. Βρισκόμαστε στην ιστορική καμπή της αλλαγής πολιτισμού. Βασικό κριτήριο της κρίσης πολιτισμού είναι η απουσία α) κοινωνικών αξιών και ηθικής β) μελλοντικής προοπτικής, και γ) του αισθήματος της συλλογικότητας (communitas). Εάν συζητάμε για κοινωνικό μετασχηματισμό, τότε, το όραμα για το μέλλον, η προβολή του κοινοτισμού-αλληλεγγύης και ο ηθικός παράγοντας (σεβασμός των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και αξιοπρέπεια) μπαίνουν στην πρώτη γραμμή.
Προφανώς, πρέπει να αναμένονται νέα κραχ αλλά και η όξυνση της πόλωσης. Από τη μια πλευρά, η βία και τα όπλα. Από την άλλη, η ενότητα.

Σ. Δημητρίου
3/06/2011

Advertisements

2 Σχόλια

Filed under Αρθρα, Αναλύσεις-Προτάσεις, Ανθρωπολογία, Επικαιρότητα, Θεωρία, Ιστορία

2 responses to “Η Δομική κρίση του Συστήματος- 2. (Του Σωτήρη Δημητρίου)

  1. Μανώλης

    Αν σε σοκάρει ο Μαρξ κλπ κομμουνιστές, διάβασε τον Jeremy Rifkin που είναι καπιταλιστής («το τέλος της εργασίας και το μέλλον της»). Συνοψίζουν απλά και σταράτα, εδώ και πολλά χρόνια, το «δια ταύτα». Αναδιανομή πλούτου απο τους «κατέχοντες». Με τον α ή τον β τρόπο. Αλλοιώς, λέει ο Rifkin (της κυβέρνησης Κλίντον, ήταν αυτός), απευθυνόμενος στους κατέχοντες : Αν δεν κάνετε αυτή την αναδιανομή (που δεν πρόκειται να την κάνετε) φροντίστε ναχετε βρει άλλον πλανήτη για να επικοίσεται εσείς οι λίγοι, γιατί εδώ τα δισεκκατομύρια των πεινασμένων, ή θα σας φάνε ζωντανούς (έστω και με τις μύριες σιδερόφραχτες στρατιές σας) ή θα αναγκασθείτε να χρησιμοποιήσετε εναντίον τους την πυρινική ενέργεια. Οπότε γαία πυρί μηχθήτω. Άντε και καλή ανάσταση κουφάλες…

  2. markos

    Διαγραφή του χρέους! Εμπρός για την Ευρώπη των εργατών και όχι του κεφαλαίου!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s