ΤΟ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΣΕ ΚΡΙΣΗ (Του Immanuel Wallerstein) ΜΕΡΟΣ Α’

Παρουσιάζουμε από κάτω, όπως υποσχεθήκαμε, το πέμπτο κεφάλαιο από το βιβλίο του Immanuel Wallerstein, World Systems Analysis, σε 4 συνέχειες. Το κεφάλαιο περιγράφει την συστημική κρίση του καπιταλισμού και το γιατί ο καπιταλισμός είναι αναπόφευκτο να καταρρεύσει σε μιά έως πέντε δεκαετίες από σήμερα. Το κεφάλαιο γράφτηκε το 2004 και, ως εκτούτου δεν «πρόλαβε» την κρίση του 2008, αλλά ο αναγνώστης θα καταλάβει πως 1. είναι επίκαιρο και 2. η ανάλυση, αν και αντικαπιταλιστική στην ουσία της, διαφέρει από την κλασική Μαρξιστική-Λενινιστική, στην θεώρηση των πιό εκρηκτικών αντιφάσεων του καπιταλισμού που τελικά θα τον οδηγήσουν στην κατάρρευση.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5
Το Παγκόσμιο Σύστημα σε Κρίση
Διακλάδωση, Χάος και Επιλογές

Έχουμε πεί πως τα ιστορικά συστήματα έχουν ζωές. Γεννιούνται σε κάποιο σημείο του χρόνου και του χώρου, για λόγους και με τρόπους που μπορούμε να αναλύσουμε. Εάν επιβιώσουν από τους πόνους της γέννας, επιδιώκουν την ιστορική τους ζωή μέσα στα πλαίσια και τους περιορισμούς της δομής που τα συγκροτεί, ακολουθώντας τους κυκλικούς ρυθμούς τους, παγιδευμένα μέσα στις αιωνόβιες τάσεις τους. Αυτές οι αιωνόβιες τάσεις αναπόφευκτα πλησιάζουν τα ασύμπτωτα [τα σημεία κορεσμού και μη παραπέρα επέκτασης –σημείωση του μεταφραστή] που οξύνουν σημαντικά τις εσωτερικές αντιφάσεις του συστήματος: δηλαδή το σύστημα αντιμετωπίζει προβλήματα που δεν μπορεί πιά να επιλύσει, κι αυτό προκαλεί αυτό που θα ονομάζαμε συστημική κρίση. Πολύ συχνά οι άνθρωποι, χρησιμοποιούν τον όρο «κρίση» πολύ χαλαρά, εννοώντας απλά μια δύσκολη περίοδο στη ζωή οποιουδήποτε συστήματος. Αλλά οποτεδήποτε η δυσκολία μπορεί να επιλυθεί με κάποιο τρόπο, τότε δεν πρόκειται για πραγματική κρίση, αλλά για μιά απλή δυσκολία ενσωματωμένη στο σύστημα. Οι πραγματικές κρίσεις είναι αυτές οι δυσκολίες που δεν μπορούν να επιλυθούν [υπογράμμιση στο πρωτότυπο] μέσα στα πλαίσια του συστήματος, αλλά αντίθετα, μπορούν να ξεπεραστούν μόνο άν πάμε έξω και πέρα από το ιστορικό σύστημα του οποίου οι δυσκολίες αποτελούν βασικό μέρος.  Για να χρησιμοποιήσουμε την τεχνική γλώσσα της φυσικής επιστήμης, αυτό που συμβαίνει είναι ότι το σύστημα διακλαδώνεται (bifurcates), δηλαδή βρίσκει ότι οι βασικές του εξισώσεις μπορούν να λυθούν με δύο ολότελα διαφορετικούς τρόπους. Μπορούμε να το μεταφράσουμε αυτό στην καθημερινή γλώσσα λέγοντας ότι το σύστημα βρίσκεται μπροστά σε δύο εναλλακτικές λύσεις για την κρίση του, με καί τις δύο να είναι εξίσου πιθανές. Στην πράξη, τα μέλη του συστήματος καλούνται συλλογικά να κάνουν μια ιστορική επιλογή, σχετικά με το ποιός απο τους εναλλακτικούς δρόμους θα ακολουθηθεί, δηλαδή τί είδους νέο σύστημα θα οικοδομηθεί.

Εφόσον το υπάρχον σύστημα δεν μπορεί πιά να λειτουργήσει μέσα στις καθορισμένες παραμέτρους του, η επιλογή για την διέξοδο και το μελλοντικό σύστημα (ή συστήματα) που θα οικοδομηθεί, είναι αναπόφευκτη. Αλλά το ποιά επιλογή θα κάνουν οι μετέχοντες στο σύστημα είναι ένας παράγοντας συμφυώς απρόβλεπτος.
Η διαδικασία της διακλάδωσης είναι χαοτική, που σημαίνει πως και μια μικρή δράση σε αυτή την περίοδο μπορεί να έχει σημαντικές συνέπειες. Παρατηρούμε ότι σε αυτές τις συνθήκες το σύστημα τείνει να ταλαντεύεται ευρέως. Τελικά όμως γέρνει προς την μιά κατεύθυνση. Συνήθως παίρνει αρκετό χρόνο πρίν γίνει η τελική επιλογή. Μπορούμε να αποκαλέσουμε αυτόν τον χρόνο, περίοδο μετάβασης, μια περίοδο που το αποτέλεσμά της είναι αβέβαιο. Σε κάποιο σημείο, όμως, υπάρχει σαφές αποτέλεσμα και τότε βρίσκουμε τους εαυτούς μας να περικλείεται από ένα νέο ιστορικό σύστημα.

Το σύγχρονο παγκόσμιο σύστημα μέσα στο οποίο ζούμε, και είναι αυτό της παγκόσμιας καπιταλιστικής οικονομίας, βρίσκεται αυτή την στιγμή σε μιά τέτοια κρίση και είναι σε κρίση εδώ και καιρό. Αυτή η κρίση μπορεί να διαρκέσει άλλα εικοσιπέντε με πενήντα χρόνια. Εφόσον ένα απο τα βασικά χαρακτηριστικά της μεταβατικής περιόδου είναι ότι αντιμετωπίζουμε άγριες ταλαντώσεις όλων αυτών των δομών και διαδικασιών που μάθαμε να αναγνωρίζουμε ως συναφή μέρη του υπάρχοντος συστήματος, βλέπουμε οτι οι βραχυπρόθεσμες προβλέψεις μας είναι υποχρεωτικά πολύ ασταθείς. Αυτή η αστάθεια μπορεί να οδηγήσει σε εξαιρετικό άγχος και συνεπώς βία, καθώς οι άνθρωποι μάχονται να διατηρήσουν αποκτημένα προνόμια και ιεραρχική διαβάθμιση σε πολύ ασταθές περιβάλλον. Γενικά, αυτή η διαδικασία μπορεί να οδηγεί σε κοινωνικές συγκρούσεις που παίρνουν πολύ δυσάρεστες μορφές.

Πότε ξεκίνησε αυτή η κρίση; Οι γεννέσεις των φαινομένων είναι πάντα το πιό αμφισβητήσιμο θέμα στις επιστημονικές συζητήσεις. Γιατί πάντα κάποιος μπορεί να ανακαλύψει προπάτορες και προαναγγελίες σε σχεδόν οτιδήποτε στο κοντινό παρελθόν, ή ακόμη και στο μακρινό. Μια πιθανή στιγμή από όπου θα μπορούσαμε να ξεκινήσουμε την ιστορία της παρούσας κρίσης είναι η παγκόσμια επανάσταση του 1968 που ταρακούνησε τις δομές του συστήματος σε σημαντικό βαθμό. Αυτή η παγκόσμια επανάσταση σηματοδότησε το τέλος μιας μακράς περιόδου φιλελεύθερης υπεροχής, αποσταθεροποιώντας έτσι την γεω-κουλτούρα που κράταγε τους πολιτικούς θεσμούς του παγκόσμιου συστήματος ανέπαφους. Και αποσταθεροποιώντας την γεω-κουλτούρα κλόνισε τα στηρίγματα της παγκόσμιας καπιταλιστικής οικονομίας και την εξέθεσε στα πολιτικά και πολιτισμικά κύματα απο τα οποία ως τότε, παρόλο που την επηρέαζαν, ήταν κατα κάποιο τρόπο αρκετά προστατευμένη.

Το σόκ του 1968, στο οποίο θα επιστρέψουμε, δεν είναι, ωστόσο, αρκετό, για να εξηγήσει μια κρίση στο σύστημα. Θα πρέπει να είχαν υπάρξει μακρόβιες δομικές τάσεις που άρχιζαν να προσεγγίζουν τα ασύμπτωτά τους, και συνεπώς έκαναν αδύνατη την διέξοδο από τις επαναλαμβανόμενες δυσκολίες με τις οποίες φορτώνεται ένα σύστημα εξαιτίας των κυκλικών ρυθμών του. Μόνο όταν συλλάβουμε ποιές είναι ακριβώς αυτές οι τάσεις και γιατί οι επαναλαμβανόμενες δυσκολίες δεν μπορούσαν πιά να επιλυθούν, θα κατανοήσουμε γιατί και πώς το σόκ του 1968 επιτάχυνε την απορρύθμιση της γεωκουλτούρας που συγκρατούσε σε συνοχή το σύστημα.

Κατά την ασταμάτητη επιδίωξη συσσώρευσης, οι καπιταλιστές ψάχνουν συνεχώς τρόπους να αυξήσουν τις τιμές πώλησης των προϊόντων τους και να μειώσουν τα κόστη παραγωγής. Οι παραγωγοί ωστόσο δεν μπορούν να ανεβάσουν τις τιμές αυθαίρετα, απλά σε οποιοδήποτε επίπεδο θελήσουν. Περιορίζονται από δυό παράγοντες. Ο πρώτος είναι η ύπαρξη ανταγωνιστών πωλητών. Αυτή είναι η αιτία γιατί η δημιουργία ολιγοπωλίων είναι τόσο σημαντική, γιατί μειώνουν τον αριθμό των άλλων πωλητών. Ο δεύτερος είναι το επίπεδο της ενεργούς ζήτησης –πόσα χρήματα έχουν οι αγοραστές στο σύνολο- και οι επιλογές που κάνουν οι καταναλωτές λόγω του περιορισμού της αγοραστικής τους δύναμης.

Το επίπεδο της ενεργούς ζήτησης επηρρεάζεται κυρίως από την παγκόσμια διανομή εισοδήματος. Προφανώς όσο περισσότερα χρήματα έχει ένας ή μιά αγοραστής, τόσο περισσότερα προϊόντα μπορεί να αγοράσει. Αυτό το απλό γεγονός δημιουργεί ένα συμφυές και συνεχές δίλημμα για τους καπιταλιστές. Από την μιά πλευρά θέλουν όσο πιό πολύ κέρδος είναι δυνατόν, και γι αυτό θέλουν να ελαχιστοποιήσουν το ποσό υπεραξίας που πάει σε οποιονδήποτε άλλον, για παράδειγμα στους υπαλλήλους τους. Από την άλλη πλευρά, κάποιοι τουλάχιστον καπιταλιστές πρέπει να επιτρέψουν κάποια αναδιανομή της δημιουργημένης υπεραξίας, αλλιώς θα απέμεναν πολλοί λίγοι αγοραστές συνολικά για τα προϊόντα. Έτσι, μεσοπρόθεσμα τουλάχιστον, κάποιοι παραγωγοί υποστηρίζουν αυξημένες αποδοχές για τους υπαλλήλους για να δημιουργηθεί υψηλότερη ενεργή ζήτηση.

Δεδομένου του επιπέδου της ενεργούς ζήτησης σε έναν ορισμένο χρόνο, οι επιλογές που κάνουν οι καταναλωτές καθορίζονται από αυτό που οι οικονομολόγοι αποκαλούν, ελαστικότητα της ζήτησης. Αυτή αναφέρεται στην αξία που ο κάθε ή η κάθε αγοραστής τοποθετεί στην εναλλακτική χρήση των χρημάτων του/της. Οι αγορές ποικίλουν στα μάτια του αγοραστή, από τις απολύτως απαραίτητες ως τις απολύτως προεαιρετικές. Αυτές οι διαβαθμίσεις αξίας είναι το αποτέλεσμα αλληλεπιδράσεων μεταξύ ατομικών ψυχολογιών, πιέσεων της κουλτούρας και φυσιολογικών αναγκών. Οι πωλητές μπορούν να έχουν μόνο περιορισμένη επίδραση στην ελαστικότητα της ζήτησης, παρόλο που το μάρκετινγκ (υπό την ευρεία έννοια) έχει σχεδιαστεί ακριβώς για να εππηρεάζει τις επιλογές του καταναλωτή.

Η καθαρή συνέπεια για τον πωλητή είναι, οτι ο πωλητής δεν μπορεί ποτέ να ανεβάσει την τιμή σε ένα επίπεδο όπου (α) ο ανταγωνιστής μπορεί να πουλάει φτηνότερα, (β) οι αγοραστές δεν έχουν λεφτά να αγοράσουν το προϊόν, (γ) οι αγοραστές δεν είναι έτοιμοι να δώσουν αυτό το ποσοστό από τα χρήματά τους για να αγοράσουν το προϊόν. Δεδομένου του ταβανιού στο επίπεδο των τιμών πώλησης, οι παραγωγοί συνήθως ξοδεύουν την περισσότερη ενέργειά τους, κατά την προσπάθεια για συσσώρευση κεφαλαίου, στο να βρίσκουν τρόπους να μειώνουν τα κόστη παραγωγής, κάτι που συχνά βαφτίζεται ως αποδοτικότητα της παραγωγής (efficiency of production). Για να κατανοήσουμε τί συμβαίνει στο σύγχρονο παγκόσμιο σύστημα, πρέπει να δούμε τους λόγους για τους οποίους τα κόστη παραγωγής συνεχώς ανεβαίνουν μέσα στο χρόνο, παρόλες τις προσπάθειες των παραγωγών για το αντίθετο, κι έτσι συνεχώς μειώνεται η διαφορά ανάμεσα στο κόστος παραγωγής και στις πιθανές τιμές πώλησης. Με άλλα λόγια, χρειάζεται να κατανοήσουμε γιατί υπάρχει μια όλο και αυξανόμενη συμπίεση στό μέσο παγκόσμιο ποσοστό κέρδους.

Υπάρχουν τρία βασικά κόστη παραγωγής για κάθε παραγωγό. Ο παραγωγός πρέπει να πληρώσει το προσωπικό που εργάζεται στην επιχείρηση. Ο παραγωγός πρέπει να αγοράσει τις εισροές της διαδικασίας παραγωγής (πρώτες ύλες, μηχανές, εργαλεία κλπ.). Και ο παραγωγός πρέπει να πληρώσει τους φόρους σε οποιαδήποτε κυβέρνηση ή κυβερνητικές δομές, που έχουν την δικαιοδοσία να επιβάλουν φόρους στην συγκεκριμένη διαδικασία παραγωγής. Χρειάζεται να εξετάσουμε κάθε ένα από αυτά τα τρία κόστη στη σειρά, και ξεχωριστά το καθένα, για να δούμε γιατί το κάθε ένα αυξάνει σταθερά στην μακρά διάρκεια της καπιταλιστικής παγκόσμιας οικονομίας.

(Συνεχίζεται)

Advertisements

Σχολιάστε

Filed under Θεωρία

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s