Ο ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΣ ΩΣ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΣΥΣΤΗΜΑ (Του Immanuel Wallerstein) ΜΕΡΟΣ Β’

….Μια καπιταλιστική παγκόσμια οικονομία είναι ένα σύνολο πολλών θεσμών, ο συνδυασμός των οποίων εξηγεί τις διαδικασίες της, και οι οποίοι, όλοι, συνδέονται μεταξύ τους. Οι βασικοί θεσμοί είναι η αγορά, ή καλύτερα οι αγορές, τα διάφορα κράτη μέσα σε ένα διακρατικό σύστημα, τα νοικοκυριά, οι τάξεις και οι ομάδες κοινωνικού στάτους (=κύρους) (για να χρησιμοποιήσω έναν όρο του Weber, που κάποιοι τα τελευταία χρόνια έχουν αντικαταστήσει με τον όρο «ταυτότητες»). Αυτοί είναι όλοι θεσμοί, που έχουν δημιουργηθεί μέσα στο πλαίσιο της καπιταλιστικής παγκόσμιας οικονομίας. Φυσικά τέτοιοι θεσμοί έχουν ομοιότητες με θεσμούς που προ-υπήρχαν σε προηγούμενα ιστορικά συστήματα και στους οποίους είχαμε δώσει παρόμοιες ονομασίες. Όμως το να χρησιμοποιούμε ίδιες ονομασίες για θεσμούς που ανήκουν σε διαφορετικά οικονομικά συστήματα πολλές φορές μπερδεύει αντί να ξεκαθαρίζει την ανάλυση. Γι αυτό είναι καλύτερα να σκεφτόμαστε για την ομάδα θεσμών του σύγχρονου παγκόσμιου συστήματος ως ανήκουσα σε αυτό ειδικά το σύστημα και σε κανένα άλλο.

Ας ξεκινήσουμε με τις αγορές, καθώς θεωρούνται το κατ’εξοχήν στοιχείο του καπιταλιστικού συστήματος. Μια αγορά είναι καί μια συγκεκριμένη τοπικά οριοθετημένη δομή όπου άτομα ή εταιρίες αγοράζουν και πουλούν εμπορεύματα, αλλά καί ένας εικονικός θεσμός σε χωρική απόσταση, όπου συμβαίνει το ίδιο είδος ανταλλαγών. Το πόσο μεγάλη και εκτεταμένη είναι μια εικονική αγορά (virtual market), εξαρτάται απο τις ρεαλιστικές εναλλακτικές που έχουν οι αγοραστές και οι πωλητές σε μια δεδομένη στιγμή. Από άποψη αρχής, σε μια καπιταλιστική παγκόσμια οικονομία, η εικονική αγορά καλύπτει το σύνολο της οικονομίας. Όπως όμως θα δούμε, υπάρχουν όρια σε αυτόν τον κανόνα και παρεμβάσεις που δημιουργούν συχνά πιό στενές και πιό «προστατευόμενες» αγορές. Υπάρχουν φυσικά ξεχωριστές εικονικές αγορές για κάθε εμπόρευμα, όπως και για το κεφάλαιο, όπως και για διαφορετικά είδη εργασίας. Όμως σε βάθος χρόνου, μπορεί επίσης να ειπωθεί πως υπάρχει μια μοναδική παγκόσμια εικονική αγορά για όλους τους συντελεστές της παραγωγής συνδυασμένους, παρόλα τα εμπόδια που υπάρχουν για την ελεύθερη λειτουργία της. Κάποιος μπορεί να σκεφτεί αυτήν την παγκόσμια εικονική αγορά, σαν έναν μαγνήτη για όλους τους παραγωγούς και αγοραστές, του οποίου η έλξη είναι ένας συνεχής πολιτικός παράγοντας στην λήψη αποφάσεων για όλους- τα κράτη, τις επιχειρήσεις, τα νοικοκυριά, τις τάξεις και τις ομάδες στάτους (ή ταυτότητες). Αυτή η ολοκληρωμένη εικονική αγορά είναι μια πραγματικότητα με την έννοια οτι επηρρεάζει όλη την διαδικασία λήψης αποφάσεων, αλλά ποτέ δεν λειτουργεί πλήρως και ελεύθερα (δηλαδή χωρίς παρεμβάσεις). Η απόλυτα ελεύθερη αγορά λειτουργεί ως ιδεολογία, ως μύθος και ως επιρροή περιορισμών για άλλους θεσμούς, αλλά ποτέ ως μια καθημερινή πραγματικότητα.

Ένας απο τους λόγους για τους οποίους δεν είναι μια καθημερινή πραγματικότητα η απόλυτα ελεύθερη αγορά, είναι το ότι αν ποτέ ήταν όντως απόλυτα ελεύθερη, θα ήταν αδύνατη η ασταμάτητη συσσώρευση κεφαλαίου. Αυτό μπορεί να ακούγεται παράδοξο, αφού είναι σίγουρα αλήθεια οτι ο καπιταλισμός δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς αγορές, κι είναι επίσης αλήθεια οτι οι καπιταλιστές λένε συνέχεια οτι θέλουν ελεύθερες αγορές. Όμως οι καπιταλιστές στην ουσία, δεν χρειάζονται απόλυτα ελεύθερες αγορές, παρα μόνον μερικώς ελεύθερες. Ο λόγος είναι ξεκάθαρος. Υποθέστε οτι υπήρχε όντως μια παγκόσμια αγορά όπου όλοι οι συντελεστές της παραγωγής ήταν απολύτως ελεύθεροι, όπως τα εγχειρίδια οικονομίας συνήθως το ορίζουν αυτό –δηλαδή, μια αγορά όπου οι συντελεστές έρρεαν χωρίς περιορισμό, όπου υπήρχε πολύ μεγάλος αριθμός πωλητών και πολύ μεγάλος αριθμός αγοραστών, και στην οποία υπήρχε τέλεια πληροφόρηση (που σημαίνει ότι όλοι οι αγοραστές κι όλοι οι πωλητές γνώριζαν την ακριβή κατάσταση για όλα τα κόστη παραγωγής). Σε μια τέτοια τέλεια αγορά, θα ήταν πάντοτε δυνατό για τους αγοραστές να διαπραγνατευτούν με τους πωλητές στο απόλυτα μικρότερο ποσοστό κέρδους (ας πούμε ένα μόλις λεπτό), κι αυτό το χαμηλό επίπεδο κέρδους θα καθιστούσε το καπιταλιστικό παιχνίδι παντελώς αδιάφορο στους παραγωγούς, αφαιρώντας το βασικό κοινωνικό στήριγμα απο το σύστημα.

Αυτό που οι πωλητές πάντα προτιμούν είναι το μονοπώλιο, γιατί τότε μπορούν να δημιουργήσουν σχετικά μεγάλο περιθώριο ανάμεσα στο κόστος παραγωγής και την τιμή πώλησης, κι έτσι να πραγματοποιήσουν μεγάλα ποσοστά κέρδους. Βέβαια, απόλυτα μονοπώλια είναι πολύ δύσκολο να δημιουργήσουν, και σπάνιο, οιωνεί-μονοπώλια όμως, δεν είναι καθόλου δύσκολο να δημιουργηθούν. Αυτό που κάποιος χρειάζεται πάνω απόλα, είναι η υποστήριξη του μηχανισμού ενός σχετικά ισχυρού κράτους, που μπορεί να επιβάλει ένα οιωνεί-μονοπώλιο. Υπάρχουν πολλοί τρόποι για να γίνει αυτό. Ένας απο τους πιο βασικούς είναι το σύστημα των πατεντών που μπορεί να κρατήσει τα δικαιώματα μιας «εφεύρεσης» για έναν συγκεκριμένο αριθμό χρόνων. Αυτό είναι που κάνει βασικά τα «νέα» προϊόντα, τα πιο ακριβά για τους καταναλωτές και τα πιο επικερδή για τους παραγωγούς τους. Βέβαια, οι πατέντες συχνά παραβιάζονται, και σε κάθε περίπτωση κάποια στιγμή λήγουν, αλλά γενικά προστατεύουν ένα οιωνεί-μονοπώλιο για κάποια χρόνια. Ακόμα κι έτσι, η παραγωγή που προστατεύεται απο πατέντα παραμένει οιωνεί-μονοπώλιο, αφού μπορεί να υπάρχουν παρόμοια προϊόντα στην αγορά που δεν καλύπτονται απο την πατέντα. Αυτός είναι ο λόγος που η κατάσταση των λεγόμενων πρωτοποριακών προϊόντων (leading products) (δηλαδή των προϊόντων που είναι καί νέα, καί κατέχουν μεγάλο μερίδιο στην παγκόσμια αγορά εμπορευμάτων) συνιστά ολιγοπώλιο παρά απόλυτο μονοπώλιο. Τα ολιγοπώλια ωστόσο είναι αρκετά για να πραγματοποιήσουν το επιθυμητό υψηλό ποσοστό κέρδους, ειδικά όταν οι διάφορες εταιρίες συχνά συνομωτούν για να ελαχιστοποιήσουν τον ανταγωνισμό στις τιμές.

(Συνεχίζεται…)

Advertisements

Σχολιάστε

Filed under Θεωρία

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s