«Οικονομία των αναγκών» τίνος; Προϋποθέσεις για το οριστικό ξεπέρασμα της «κρίσης» με ελευθερία, αρμονία με τη φύση και τεχνολογική επάρκεια (Μέρος Α’)

 

1. Κατάργηση  ή έστω απεγκλωβισμός απο τις κρατικές και υπερεθνικές γραφειοκρατίες

Κατ’ αρχήν συγνώμη για τον μακρύ τίτλο. Όσο όμως προχωράει σε βάθος η κρίση, καταλαβαίνει νομίζω κανείς, πόσο αυτή η κρίση είναι κρίση ενός ολόκληρου κοινωνικού συστήματος κι όχι απλά μιας καλής ή κακής διαχείρησής του. Γι αυτό και η πραγματική υπέρβαση της κρίσης πρέπει να σχετίζεται με την όλη λειτουργία του κοινωνικού συστήματος κι όχι με την εναλλαγή των διαχειριστών του και των αντίστοιχων διαχειριστικών λογικών τους. Σε κάθε κοινωνικό σύστημα υπάρχουν δύο κομβικά και αλληλοσχετιζόμενα υποσυστήματα: το ένα έχει να κάνει με το σε ποιόν ανήκουν, πως παράγονται και διανέμονται τα προς διαβίωση αγαθά (ας το πούμε συμβατικά «οικονομικό») και το άλλο με το σε ποιούς δίνεται η «εξουσία» να παίρνουν αποφάσεις, δηλαδή απο ποιούς και πώς λαμβάνονται οι αποφάσεις που αφορούν στο κοινωνικό σώμα (ας το πούμε «πολιτικό»).

Προφανώς τα δυό συστήματα αλληλο-υποστηρίζονται κι αλληλο-επηρεάζονται αλλά είναι διακριτά, και είναι διακριτά ακριβώς για να αλληλο-εξυπηρετούνται. Για παράδειγμα ένα κοινοτικό οικονομικό σύστημα, πχ. των Ιροκέζων της Βόρειας Αμερικής, που δεν μπορούσε να διαβρωθεί απο τα μέσα (γιατί δεν είχε αποτύχει ωστε να αντικατασταθεί) αντιμετωπίστηκε (και καταστράφηκε) απο τους λευκούς με την βία και την πολιτική κατάκτηση. Η «πολιτική» δηλαδή επέβαλε την αλλαγή στην «οικονομία». Σε άλλες περιπτώσεις, ειδικά στην δυτική Ευρώπη στην αυγή του καπιταλισμού έγινε το αντίθετο, η «οικονομία» πίεσε για την αλλαγή της «πολιτικής» και την δημιουργία των εθνών κρατών στην θέση των φέουδων και των δεσποτικών βασιλείων. Συνήθως ωστόσο σε μη ακραίες συνθήκες τα δύο υποσυστήματα λειτουργούν παράλληλα και ανατροφοδοτούν το ένα το άλλο.

Εκείνο που έχει σημασία όμως να κρατήσουμε για την ώρα είναι πως καμμιά ριζική αλλαγή του συνολικού συστήματος δεν είναι δυνατή αν δεν αλλάξουν ΚΑΙ ΤΑ ΔΥΟ κοινωνικά υποσυστήματα: αυτό της «πολιτικής» (πως παίρνονται οι αποφάσεις) και αυτό της «οικονομίας» (πως παράγονται και διανέμονται τα αγαθά). Ένα παράδειγμα για την διαπλοκή πολιτικών αποφάσεων και οικονομίας δίνει η ελληνική «κρίση». Έχει «περάσει» σε όλους οτι όχι μόνο η αιτία αλλά και η εξέλιξη της κρίσης οφείλεται σε λόγους οικονομικούς, χαμηλής παραγωγικότητας, σπατάλης κλπ. Δύο όμως πρόσφατα άρθρα που ψάρεψε ο φίλος μου ο Γιώργος Τ. απο το διαδίκτυο ( http://www.mediasoup.gr/node/15141 και http://www.topontiki.gr/Articles/view/8105 ) αποδυκνείουν το αντίθετο! Συγκεκριμένες πολιτικές αποφάσεις, πολιτικές σχέσεις και πρακτικές προκάλεσαν την κρίση!

Το κύριο χαρακτηριστικό αυτών των αποφάσεων, σχέσεων και πρακτικών είναι οτι λαμβάνονται και υλοποιούνται απο μια μικρή κάστα γραφειοκρατών στην πλάτη της συντριπτικής πλειοψηφίας των πολιτών που ύστερα καλούνται να πληρώσουν το κόστος των αποφάσεων αυτών. Ακόμα, ακόμα κι αυτοί, οι λεγόμενοι «αντιπρόσωποι» των πολιτών, βουλευτές κλπ. που υποτίθεται οτι εκλέγονται απο τους πολίτες για να ελέγχουν τους γραφειοκράτες-τεχνοκράτες που κυβερνούν πραγματικά (είτε απο την Αθήνα, είτε απο τις Βρυξέλλες) είτε είναι διεφθαρμένοι και συναλάσσονται για να εξυπηρετήσουν συμφέροντα, είτε δεν έχουν καμμιά πρόσβαση στις αποφάσεις και πράξεις της «διοίκησης». Αυτό λοιπόν είναι και το «μοντέλο» του πολιτικού υπο-συστήματος που στηρίζει το συνολικό κοινωνικό σύστημα.

Βασικό χαρακτηριστικό του είναι η αυτονομία των γραφειοκρατών οι οποίοι έτσι εξυπηρετούν καλύτερα τα οικονομικά συμφέροντα των κυρίαρχων τάξεων, βιομηχάνων, μεγαλο-ιδιοκτητών, μεγαλεμπόρων, τραπεζιτών και εφοπλιστών οι οποίοι και τους πληρώνουν, και η διαφθορά των πολιτικών που υποτίθεται οτι ελέγχουν τους γραφειοκράτες, αλλά στην ουσία συμμαχούν μαζί τους για την εξυπηρέτηση των οικονομικών ελίτ.  Όλο αυτό το πολιτικό και διοικητικό προσωπικό συγκροτεί μια τεράστια αντιπαραγωγική μηχανή εξουσίας. Στην ουσία δεν παράγει τίποτα! Ούτε υλικά αγαθά, ούτε γνώση (αν εξαιρέσουμε τις τεχνικές της εξουσίας) ούτε τεχνολογία. Αυτό που κάνει αυτή η γραφειοκρατία, ντόπια και ξένη, είναι να εκδίδει αποφάσεις που συντηρούν, αναπαράγουν και διευρύνουν εκτός απο το γενικότερο σύστημα και τον ίδιο τον εαυτό της.

Μια ριζική κοινωνική αλλαγή λοιπόν, πρέπει να ξεμπερδέψει μια κι έξω με αυτήν την παρασιτική γραφειοκρατία. Ωστόσο καμμιά τέτοια αλλαγή δεν μπορεί να συμβεί όσο η κλίμακα κοινωνικής οργάνωσης παραμένει στα σημερινά τεράστια σε μέγεθος επίπεδα. Ο συντονισμός και ο έλεγχος εκατομμυρίων και δεκάδων εκατομμυρίων ανθρώπων σε κοινές αγορές παραγωγών και καταναλωτών βρίσκεται πίσω απο την ύπαρξη των κρατικών και υπερεθνικών γραφειοκρατιών. Για να σπάσει το απόστημα της γραφειοκρατίας πρέπει να σπάσει και το σημερινό υπερτροφικό και εξουσιαστικό κράτος σε μικρότερες αυτόνομες, αυτο-διοικούμενες κοινότητες χωρίς θέση για διοικητές, επαγγελματίες πολιτικούς και γραφειοκράτες.

2. Κατάργηση της απελευθερωμένης ατομικής ιδιοκτησίας στα μέσα παραγωγής (κεφάλαιο), της μισθωτής εργασίας και των οικονομιών-αγορών μεγάλης κλίμακας 

Όλο αυτό το σύστημα των τεράστιων εθνικών και υπερεθνικών γραφειοκρατιών μέσα στο οποίο ζούμε σήμερα γεννήθηκε για να ρυθμίζει να συντηρεί και να αναπαράγει πολύ μεγάλες αγορές. Αγορές εργασίας, αγαθών, υπηρεσιών, χρήματος και φυσικά πρώτων υλών. Το κεφάλαιο, δηλαδή η απελευθερωμένη-ατομική ιδιοκτησία σε όλα τα μέσα παραγωγής, δεν μπορεί να ζήσει χωρίς συνεχώς επεκτεινόμενες και αυξανόμενες σε μέγεθος αγορές.  Αν το κύριο χαρακτηριστικό του πολιτικού υποσυστήματος είναι να παίρνουν πολύ λίγοι τις αποφάσεις που αφορούν κι επηρεάζουν πάρα πολλούς, το κύριο χαρακτηριστικό του οικονομικού συστήματος είναι η διαρκής και αδηφάγα επέκταση της «ελεύθερης αγοράς» σε όλο και μεγαλύτερες γεωγραφικές και πολιτισμικές ενότητες ανθρώπων, κοινωνικών σχέσεων και δραστηριοτήτων. Κι όταν λέμε ελεύθερη αγορά για να μην μιλάμε γενικά, μιλάμε για τον μηχανισμό που όλα αγοράζονται και πουλιούνται σε κάποια τιμή με βάση την προσφορά και την ζήτηση.

Αν και ο Μαρξισμός είδε εν μέρει σωστά στην ατομική ιδιοκτησία τον μοχλό ανάπτυξης του καπιταλισμού, υπάρχει μια μικρή λεπτομέρεια στις διασυνδέσεις που διέφυγε (προφανώς και λόγω του επιπέδου ανάπτυξης των «αγορών» στην εποχή του Μαρξ) απο την Μαρξιστική σκέψη. Αγορές υπήρχαν και πριν τον καπιταλισμό αλλά ήταν περιορισμένες τοπικά. Ατομική ιδιοκτησία υπήρχε και πριν τον καπιταλισμό αλλά υπόκειτο σε περιορισμούς είτε πολιτικούς (απο τον ηγεμόνα, την κοινότητα) είτε θρησκευτικούς (θεοί, ιεροί τόποι, απογορευτικά ταμπού για εκμετάλευση της φύσης κλπ.) είτε οικονομικούς (το κόστος συντήρησης σκλάβων ή δουλοπάροικων, το κόστος δασμών και μεταφορών περιόριζαν την επέκταση της ατομικής ιδιοκτησίας). Αυτό λοιπόν που μέτρησε ήταν η απελευθέρωση της ιδιοκτησίας απο γεωγραφικούς, πολιτισμικούς και φυσικούς περιορισμούς, με άλλα λόγια η απελευθέρωση της αγοράς ιδιοκτησίας (μαζί με την δημιουργία αγοράς εργασίας). Αυτή ακριβώς η απελευθέρωση έδωσε και (τεράστια) ώθηση στις τεχνολογικές επενδύσεις, και άρα και στην επιστημονική πρόοδο.

Οποιαδήποτε ριζική αλλαγή στην οικονομία χρειάζεται λοιπόν να καταστρέψει πρώτα και κύρια την ελεύθερη αγορά ιδιοκτησίας. Αυτό είναι όμως ένα πρόβλημα, γιατί φαίνεται, ή έχει πια γίνει εθισμός (μετα απο 300 χρόνια αναπτυγμένου καπιταλισμού) να φαίνεται σαν περιορισμός της ανθρώπινης ελευθερίας. Φαίνεται πως η κατάργηση της ελεύθερης αγοράς ιδιοκτησίας, (αλλά και εν γένει) θα δημιουργήσει περιορισμό της ελευθερίας γενικά, συρίκνωση της παραγωγικότητας, της παραγωγής αγαθών, και άρα κάλυψης και των αναγκών των ανθρώπων. Για παράδειγμα (όπως συζητήσαμε και στην τελευταία συνάντηση των αντισωμάτων) αν περιοριστεί η ελεύθερη παραγωγή τεχνολογιών κλίμακας, θα αφήσουμε το πλυντήριο και θα πλένουμε στο χέρι; Αν καταργηθεί η μισθωτή εργασία θα γυρίσουμε στην εποχή των σπηλαίων; Αυτά είναι ερωτήματα που δεν απαντιούνται εύκολα, αλλά πρέπει να απαντηθούν αν θέλουμε κάποτε να απαλλαγούμε απο τον καπιταλισμό.

3. Το κρίσιμο ζήτημα των οικονομιών κλίμακας και «των ανθρώπινων αναγκών» για την υπέρβαση του καπιταλισμού.

Σε αυτό το σημείωμα κάνω ενσυνείδητα ένα μεγάλο άλμα και παραβλέπω τα ιστορικά, ιδεολογικά, φιλοσοφικά και κοσμοθεωρητικά ζητήματα του πώς ο διαφωτισμός και η δυτική σκέψη ανέδειξαν το «άτομο» τον «άνθρωπο» ή τον «πολίτη» και τις ανάγκες του στο κέντρο της κοινωνικής ζωής σε βάρος της προηγούμενης ισορροπίας μεταξύ ανθρώπου-φύσης-μεταφυσικών οντοτήτων που ήταν η μέριμνα όλων των προκαπιταλιστικών, προ-βιομηχανικών  κοινωνιών. Η τοποθέτηση στο κέντρο της κοινωνικής ζωής του ανθρώπου και «των αναγκών του» στην ουσία απελευθέρωσε την ιδιοκτησία απο τις δεσμεύσεις της απέναντι στους θεούς και την φύση.

 Θα προσπαθήσω, παρόλα αυτά, να απαντήσω στα ερωτήματα, όχι με ηθικά και φιλοσοφικά-κοσμολογικά κριτήρια όπως θα ήθελα αλλά με πρακτικά-οικονομικά και πολιτικά.  Ο λόγος είναι γιατί οι περισσότεροι αριστεροί και αναρχικοί είναι εμποτισμένοι απο την ιδεολογία του διαφωτισμού και της επιστημονικής προόδου και έχουν αποκοπεί απο κάθε ηθική και μεταφυσική αντίληψη της ιστορίας. Έχει σημασία λοιπόν να μιλήσουμε στην γλώσσα που οι περισσότεροι καταλαβαίνουν και είναι διατεθειμένοι να ακούσουν. Το ερώτημα που τίθεται είναι απλό: Αν καταργήσουμε τις γραφειοκρατίες, τα κράτη και τις οικονομίες κλίμακας, ποιός θα παράγει αξονικούς τομογράφους; ποιός θα παράγει και θα παράσχει χημειοθεραπείες; ποιός θα παράγει αυτοκίνητα, αεροπλάνα; ποιός θα κάνει τον ελεγκτή εναέριας κυκλοφορίας; ποιός θα κατασκευάζει γέφυρες, τραίνα, αυτοκινητόδρομους; ποιός θα κατασκευάζει μικροτσίπ; υπολογιστές; Οι αριστεροί την έχουν έτοιμη την απάντηση σε αυτά τα ερωτήματα. Για ένα (απροσδιόριστο) διάστημα το κράτος, αλλά και η μισθωτή εργασία, θα διατηρηθούν για να εξηπυρετούνται αυτά τα «δημόσια» αγαθά. Άρα και η γραφειοκρατία και η οικονομία κλίμακας θα διατηρηθούν και θα «εκδημοκρατιστούν». Θα αλλάξει μόνο το εύρος της ελεύθερης αγοράς ιδιοκτησίας. Μόνο που ένα τέτοιο σύστημα δοκιμάστηκε ήδη και απέτυχε στον υπαρκτό σοσιαλισμό.

Η μισθωτή εργασία δημιουργεί ντε φάκτο αγορά εργασίας ακόμα κι αν δεν υφίσταται αγορά ιδιοκτησίας. Εκτός αν όλοι οι μισθοί είναι ίδιοι, κάτι όμως που σε μια οικονομία κλίμακας είναι αδύνατο γιατί οι μισθοί λειτουργούν ως κίνητρο για την ανάληψη πιο βαρειών ή πιο «υπεύθυνων» εργασιών. Όσο υπάρχει οικονομία (μεγάλης) κλίμακας και σύνθετος καταμερισμός εργασίας, είναι αδύνατη η κατάργηση ή η εξίσωση της μισθωτής εργασίας, (άρα και της -τουλάχιστον άτυπης- αγοράς εργασίας). Θα υπάρχει δηλαδή προσφορά και ζήτηση εργασίας που θα ρυθμίζεται μέσω των μισθών. Άρα: αγορά εργασίας! (με τον ίδιο τρόπο λειτουργεί και η αγορά ιδιοκτησίας: προσφορά και ζήτηση με ρυθμιστικό κριτήριο το κέρδος σε σχέση με την επένδυση σε κεφάλαιο.)

Κι απο την άλλη όταν υπάρχουν τόσες πολλές κεντρικές λειτουργίες μιας μεγάλης οικονομίας (μεταφορές, παραγωγή μεγάλων μηχανών, πληροφορική, υγεία, παιδεία, μισθοί κλπ.) ποιός θα παίρνει τις αποφάσεις; θα γίνονται δημοψηφίσματα για κάθε ζήτημα; και ποιοί θα μετέχουν; Με την οικονομία μεγάλης ή πολύ μεγάλης (διεθνούς) κλίμακας μια σειρά απο συντονιστικές λειτουργίες, χρειάζονται μια γραφειοκρατία για να τις συντονίζει. Έτσι ξαναγυρνάνμε στα αντιπροσωπευτικά σώματα, τα κράτη και τους διεθνείς οργανισμούς, και μέσω αυτών στην ίδια την σημερινή ασσυμετρία των κοινωνικών σχέσεων και των διάφορων «ειδικών» τεχνοκρατών που παίρνουν τις αποφάσεις. 

Κατα την γνώμη μου η «αριστερή» απάντηση πάνω στο ζήτημα των αναγκών και της διεύθυνσης της οικονομίας οδηγεί στην παλινόρθωση του καπιταλισμού ως πιο αποτελεσματικού, μιας και προβλέπεται η διατήρηση όλων των άλλων μεγάλων αγορών εκτός απο αυτήν της ιδιοκτησίας, ενώ η διατήρηση όλων των διοικητικών γραφειοκρατικών μηχανισμών διεύθυνσης στην ουσία μεταβιβάζει την ιδιοκτησία απο τους ιδιώτες καπιταλιστές στους διευθυντές γραφειοκράτες! Κι αυτό στην ουσία έγινε ιστορικά! Αυτό ακριβώς έγινε στον υπαρκτό σοσιαλισμό! Ο καπιταλισμός ήταν πιο λειτουργικός απο τον υπαρκτό σοσιαλισμό γιατί η αγορά ιδιοκτησίας αποτελούσε κίνητρο τεχνολογικής καινοτομίας την στιγμή που όλες οι άλλες λειτουργίες ήταν ίδιες.  Ο υπαρκτός σοσιαλισμός ήταν στην ουσία ένας γραφειοκρατικός-κρατικός καπιταλισμός, αφού το μόνο που άλλαξε ήταν η αγορά της ιδιοκτησίας (αναπτύχθηκαν περιορισμοί θεοκρατικού-δεσποτικού τύπου).

Το ερώτημα που μπαίνει είναι, για μένα, αν μπορεί να υπάρξει μια αναρχική-αντεξουσιαστική απάντηση στο ερώτημα των «αναγκών» που σήμερα καλύπτουν οι οικονομίες (μεγάλης) κλίμακας. Μια απάντηση που δεν θα είναι αφοριστική, ρομαντική ή  γραφική αλλά υλοποιήσιμη. Μια απάντηση που θα εμπεριέχει την κατάργηση του κράτους και της μισθωτής εργασίας απο την πρώτη στιγμή και όχι σε ένα απροσδιόριστο μέλλον (όπως πιστεύουν οι αριστεροί), και δεν θα οδηγεί ούτε σε απομονωτισμό, ούτε σε εξουσιαστικό δεσποτισμό στο εσωτερικό του συστήματος, ούτε σε τεχνολογικό πρωτογονισμό.  Μια τέτοια απάντηση θα επιχειρήσω να δώσω στην επόμενη συνέχεια αυτού του άρθρου.

Γιάννης Κ.

Advertisements

3 Σχόλια

Filed under Σκέψεις

3 responses to “«Οικονομία των αναγκών» τίνος; Προϋποθέσεις για το οριστικό ξεπέρασμα της «κρίσης» με ελευθερία, αρμονία με τη φύση και τεχνολογική επάρκεια (Μέρος Α’)

  1. soulatsadoros

    Στο συγκεκριμένο ιστότοπο κάθε άποψη είναι σεβαστή και δημοσιεύσιμη αρκεί να είναι κόσμια διατυπομένη.Δεν λειτουργεί ως πεδίο διαφημήσεων. Για αυτό παρακαλείσθε axinosp να μην χρησιμοποιήτε ,το χώρο που σας δίνεται για σχόλια, ως χώρο για να διαφημίσετε το blog σας γιατί αυτό παρεμποδίζει τον διάλογο και την εύρηθμη λειτουργία του ιστοτόπου (καλούμενο στην ιντερνετική γλώσσα ως τρολάρισμα) . Μην μας αναγκάσετε να σας απαγορεύσουμε τα σχόλια.
    (μέλος διαχειριστικής ομάδας)

  2. κ.κ.

    http://thesprotia-antistasis.blogspot.com/2010/05/blog-post_11.html

    Ένα ενδιαφέρον άρθρο νομίζω, δημοσιεύτηκε και σε πρόσφατο δελτίο του Τεχνικού Επιμελητηρίου Ελλάδας. Το αναρτώ εδώ επειδή εξηγεί μεταξύ άλλων πώς το Σχέδιο Καλλικράτης προωθεί τις οικονομίες (μεγάλης) κλίμακας σε βάρος των υπό αφανισμό μικρών κοινοτήτων, που έχουν τη δυνατότητα να λειτουργούν δημοκρατικά και για τους πολίτες.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s