Η Υπερθέρμανση της κοινωνίας (της Κ.Κ.)

Η υπερθέρμανση της κοινωνίας

Μέσα σε όλα τα πρωτοφανή, τραγικά, εφιαλτικά, που συμβαίνουν, όπως η δολοφονία στο Υπουργείο Προστασίας του Πολίτη, είναι καιρός να μιλάμε για το λαό και την κοινωνία; Ναι, προπάντων τώρα πρέπει!
Πολλοί αναρωτιόμαστε γιατί σ’ αυτή τη συγκυρία, οι κοινωνικές αντιδράσεις δεν είναι ανάλογες των περιστάσεων. Περιμένουμε τα κόμματα, τα συνδικάτα, τους μέχρι σήμερα εκπροσώπους μας να κάνουν κάτι, όμως τίποτα δεν φαίνεται να γίνεται. Πρωτοφανή μέτρα εξαγγέλλονται και νομοσχέδια ψηφίζονται τους τελευταίους μήνες, το ένα μετά το άλλο, ενώ η κοινωνία παρακολουθεί κάπως σαστισμένη, μα και επί της ουσίας σιωπηλή. Τι συμβαίνει;
Θα επιχειρήσουμε να διερευνήσουμε το νόημα μιας άλλου είδους ερώτησης, που τίθεται ως εξής: Υπάρχει κοινωνία;

O Levi Strauss1, ορίζει ως «θερμές», τις κοινωνίες εκείνες στις οποίες κυριαρχεί η αλλαγή και η πρόοδος, τις μοντέρνες κοινωνίες. Ενώ ως «ψυχρές», αυτές που μοιάζανε σε μας ως στάσιμες και τις αποκαλούσαμε «πρωτόγονες». «Οι «θερμές» κοινωνίες… λειτουργούν βάσει της διαφοράς θερμοκρασίας ανάμεσα στα μέρη τους – διαφοράς που πραγματοποιείται μέσο διαφόρων μορφών κοινωνικής ιεραρχίας, είτε αυτό λέγεται δουλεία, δουλοπαροικία ή ταξικές διακρίσεις. Οι «θερμές» κοινωνίες – όπως οι θερμοδυναμικές, σε σχέση με τις μηχανικές, μηχανές – παράγουν πολύ περισσότερο έργο από τις «ψυχρές», καταναλώνουν όμως και προοδευτικά καταστρέφουν τις πηγές της ενέργειας τους»2.

Αν όμως υποθέσουμε πως μια «θερμή» κοινωνία υπερθερμανθεί, δηλαδή η διαφορά θερμοκρασίας υπερβεί ένα όριο, τότε θα πρέπει να εκρήγνυται. Δηλαδή οι αποστάσεις μεταξύ των μερών της κοινωνίας είναι τέτοιες, που δεν συνιστούν πια όρο σχέσης – μια και κάθε σχέση προϋποθέτει μια κάποια απόσταση – αλλά κατάσταση θρυμματισμού. Κατά τον L.S. πάλι, οι «πολιτισμένες» κοινωνίες, παράγουν πολύ τάξη στον πολιτισμό τους, αλλά και πολύ εντροπία στην κοινωνία τους. Όσο για την τάξη του τεχνολογικού πολιτισμού μας, είδαμε πως μας οδήγησε στην περιβαλλοντική καταστροφή. Μέχρι ποιού βαθμού όμως, η αταξία της κοινωνίας, οι «θερμές» αποστάσεις μεταξύ των μερών της, την διατηρούν ως τέτοια; Υπάρχει δηλαδή κοινό πεδίο σε περίπτωση υπερθέρμανσης, ή έχει καεί;

Σήμερα μοιάζει να αποδομούνται, ταυτόχρονα και απότομα, όλοι οι παραδοσιακοί συνδετικοί ιστοί της ελληνικής, αλλά ίσως και της ευρύτερης, παγκόσμιας κοινωνίας. Ενώ μέχρι πρόσφατα και σταδιακά τις τελευταίες δεκαετίες, ελαστικοποιούνταν οι συνδέσεις, ξαφνικά, φτάνουν ταυτόχρονα στο σημείο διαρροής, καταρρέουν δηλαδή και οι ελάχιστοι δεσμοί: παραδοσιακή ταξική διάρθρωση, εθνική συνείδηση, θρησκευτική συνείδηση, θεσμοί, οικογένεια, ο τόπος ως σημείο αναφοράς και ταυτότητας, μοντέλα ζωής και πρότυπα, τρόπος παραγωγής και τεχνολογικά μοντέλα. Αν θεωρήσουμε ως πραγματική μια τέτοια συνολική κατάρρευση όλων των στοιχείων που συγκροτούσαν την κοινωνία, μιλάμε πια για ένα σωρό ερειπίων. Και τότε δεν μένει παρά από τα ερείπια να ανασύρουμε κομμάτια, θραύσματα, και με εφευρετικότητα να δημιουργήσουμε νέες δομές από το παλιό υλικό, με ότι απ’ αυτό παραμένει ακέραιο και κατάλληλο.

Ξαναγυρίζοντας στο αρχικό ερώτημα, είναι λοιπόν πιθανό να μην υπάρχει πια κοινωνία και επομένως να μην υπάρχει συλλογικό υποκείμενο για να αντιδράσει στις όποιες πολιτικές, μόνο άτομα ασύνδετα, ξένα ή εχθρικά μεταξύ τους. Και είναι αυτά τα μεμονωμένα υποκείμενα, που αναγκαστικά θα πρέπει να αναζητήσουν στα ερείπια τα νήματα της επανασύνδεσης, αλλά και ν’ απονεκρώσουν ότι γκρεμίζει τις εναπομένουσες υγιείς συναρμογές. Τα πρόσωπα, σε αυτή τη συνθήκη, έρημα έστω, ακρωτηριασμένα, αναδεικνύονται σημαντικά, ο ρόλος τους καθοριστικός και η ευθύνη ατομική.

Τέλος, εκρηκτικές, βίαιες καταστάσεις, θέτουν επίμονα, εκβιαστικά διλήμματα. Ποια όμως από αυτά είναι πραγματικά και ποια επίπλαστα; Έχουμε να διαλέξουμε ανάμεσα στην κοινωνία της εκμετάλλευσης και τη μη-κοινωνία, ή μήπως πρόκειται για ταυτολογία, μήπως μια κοινωνία αλληλεγγύης και αμοιβαιότητας είναι εφικτή; Πρέπει ν’ αρχίσουμε από την αρχή, ή υπάρχουν υγιή στοιχεία σε παλιές συνήθειες που μπορούν να επαναπροσδιοριστούν σε νέο πλαίσιο; Πρέπει να τα πετάξουμε όλα, ή να συνθέσουμε δημιουργικά, παλιά και νέα υλικά;
Όλα αυτά με την προϋπόθεση πως θα μας επιτρέψουν να παραμείνουμε ακόμα ζωντανοί.

Κ.Κ.

1 Claude Levi Strauss.Από τους πιο αμφιλεγόμενους διανοητές της εποχής μας, κεντρική μορφή του στρουκτουραλισμού, εθνολόγος, συνετέλεσε αποφασιστικά στη διαμόρφωση της σύγχρονης ανθρωπολογίας.
2 Levi Strauss, Άγρια Σκέψη(σχόλια-εισαγωγή Α. Κυριακίδου Νέστορος, μετ. Ε. Καλπουρτζή), εκδ. Παπαζήση, σελ. 30

Advertisements

4 Σχόλια

Filed under Σκέψεις

4 responses to “Η Υπερθέρμανση της κοινωνίας (της Κ.Κ.)

  1. φίλη ΚΚ.
    Κατ’ αρχήν ο Λέβι Στρώς θεωρείται πιά κάπως ξεπερασμένος στην ανθρωπολογία κι έχει επικριθεί ως ευρω-κεντρικός αναγωγιστής πάνω στην διάκριση θερμών-ψυχρών κοινωνιών που εισήγαγε και αναφέρεις. Στις νεώτερες προσεγγίσεις επικρατεί η αντίληψη οτι δεν υπάρχουν ψυχρές κοινωνίες. Όλοι οι κοινωνικοί σχηματισμοί συγκροτούνται απο τις αντιφάσεις τους (τις εσωτερικές και τις εξωτερικές με την φύση και τους «άλλους») και όχι μόνο οι δυτικοί. Το ερώτημα που θέτεις, το αν υπάρχει «κοινωνία» είναι ενδιαφέρον απο μιαν άλλη, νομίζω, σκοπιά. Συχνά, δηλαδή, μιλάμε για «κοινωνία», σαν να αναφερόμαστε σε ένα ενιαίο σύνολο ανθρώπων, ομοιογενές, με κοινές αξίες κλπ. Δεν ξέρω αν η υπερθέρμανση λοιπόν που λές προκαλείται απο την διάρρηξη κάποιων δεσμών, ή αν τελικά αυτοί οι δεσμοί ποτέ δεν υπήρχαν, παρα μόνο ως φαντασιακή κατασκευή στο μυαλό μας. Προφανώς και τα δύο μπορεί να συμβαίνουν, αλλού να υπάρχει διάρρηξη κι αλλού απλώς απομυθοποίηση. Πρέπει όμως νομίζω να κάνουμε την διάκριση, γιατί αλλιώς κινδυνεύουμε να πέσουμε σε συντηρητικές κοινοτοπίες («τι ωραία που ήταν παλιά η κοινωνία» και τέτοιες αρλούμπες…). Θέλει προσοχή…

  2. κ.κ.

    Ναι, σωστά. Ένα «ιδανικό» παρελθόν είναι πάντα μια κατασκευή του παρόντος, όταν το επικαλούμαστε. Έχω πάντως την αίσθηση οτι τους τελευταίους μήνες στην Ελλάδα, καταρρέουν πολλά συστήματα ταυτόχρονα, και πως η όποια κοινωνική δομή υπήρχε, στο πλαίσιο μάλιστα της παγκοσμιοποίησης, δεν αντέχει, εκρήγνυται, κατεδαφίζεται. Ακόμα και οι μύθοι, ή ίσως κυρίως αυτοί, συγκροτούν την κοινωνία, ανεξάρτητα αν έχουμε επίγνωση γι αυτό ή είμαστε κριτικοί. Θέλω να επισημάνω πως οι άνθρωποι πρέπει να έχουν μια αναφορά, δηλαδή ακόμα και όταν στέκεσαι κριτικά και απομυθοποιείς, το κάνεις επειδή ακριβώς πατάς ήδη σε ένα στέρεο έδαφος. Αυτή η πολυτέλεια μας διαφεύγει καμιά φορά. π.χ. σήμερα επικαλούμαστε τα συνταγματικά και νομοθετικά κατοχυρωμένα δικαιώματα των εργαζομένων, που παραβιάζονται αυτή τη στιγμή από την κυβερνητική πολιτική. Πρέπει να τα υπερασπιστούμε; Πρέπει, κι ας μην ήταν αρκετά, εκεί όμως πατούσαμε και διεκδικούσαμε παραπάνω και τώρα μας γυρίζουν πίσω, στην ανασφάλιστη εργασία, στο 14ωρο, στην εξαθλίωση. Η οικογένεια: προφανώς είχε προβλήματα, ίσως δομικά, και έχει δεχτεί κριτικές, όμως οι εργαζόμενοι διεκδίκησαν υποστηριχτικές δομές, π.χ. στήριξη της μονογονεικής οικογένειας, παιδικοί σταθμοί, γονική άδεια και για τα δυο φύλα κ.λ.π. Τώρα αυτά μοιάζουν σαν όνειρο θερινής νύχτας. Το σχολείο: Το δημόσιο σχολείο και Πανεπιστήμιο, για το οποίο μιλήσαμε ήδη και αλλού, μπορούμε να του ασκήσουμε σοβαρή κριτική. Εγώ όμως θα αναγνώριζα κάτι. Είναι ίσως ο μοναδικός δημόσιος χώρος αυτή τη στιγμή στην ελληνική κοινωνία, χώρος συνάντησης διαφορετικών γενεών, ανθρώπων από διαφορετικά κοινωνικά στρώματα, ίσως διαφορετικού θρησκεύματος, καταγωγής, διαφορετικής κουλτούρας, χώρος διακίνησης κάποιου είδους γνώσης, ενώ δες το σκουπίδι που κυκλοφορεί στα ΜΜΕ, τον άλλον πυλώνα «μόρφωσης» των παιδιών και των πολιτών. Το δημόσιο σχολείο μπορούσε να γίνει πολύ, πολύ καλύτερο, όμως εγώ δεν θα το πέταγα, όπως θέλουν να το εξαφανίσουν από το χάρτη, πιστεύω ακριβώς γιατί είναι το μόνο δημόσιο, λαϊκό αγαθό που απέμεινε και γιατί δεν θέλουν να μορφώνονται οι άνθρωποι, παρά να είναι έρμαια της υποκουλτούρας που μας πετάνε στα μούτρα από τα κανάλια τους.

  3. ΗΛΙΑΣ ΒΑΚΗΣ

    Σωστα ενα δημοσιο και ανοιχτο σχολειο για ολους.
    Οπως σωστο και το ερωτημα αν υπηρχε ποτε κοινωνια ή την κατασκευασαμε νοητικα σα συμβαση(βασικο συστατικο της θεατρικης πραξης-ιεροτελεστιας) για να ρυθμιζουμε ζητηματα που αλλιως δεν θα τα θεταμε καν(ιδιοκτησια,συμμετοχη,επιβιωση κλπ) .
    Ποιό ομως σχολειο ειναι αυτο που κατασκευαζουμε νοητικα αυτη την εποχη???(δε θιγω το ζητημα του οραματος,ειναι νωρις ακομα….) .
    Ειναι αυτο που εχει εμπνευστει ο καθε λογης υλισμος(καπιταλιστικο-μαρξιστικος) ή ειναι αυτο που απορρεει οταν νιωσουμε τί αναγκη μπορεί να εχει ο ανθρωπος σαν λεπτοφυης υπαρξη κι οχι σαν καταλοιπο αντιπαραθεσης?????
    Πολλα τα ερωτηματα και για να ειμαστε συνεπεις ας πουμε οτι θα τα συζητησουμε δια ζωσης……

  4. Δημήτρης Α

    Πολλά δείχνουν να καταρρέουν στις μέρες μας, αλλά (για να περιοριστώ στην Ελλάδα) αυτό που διαλύεται βίαια είναι οι προσδιορισμοί κι αυτοκαθορισμοί της μεταπολιτευτικής περιόδου: το πού αυτοτοποθετείται κανείς ή πώς αυτοπροσδιορίζεται, όχι μόνο σαν «ταμπέλα», αλλά και βαθύτερα, π.χ. με ποιά πλευρά της ταξικής σύγκρουσης ταυτίζεται, πέρα από συναισθηματισμούς ή νοσταλγικά κατάλοιπα του παρελθόντος. Η φράση «ν’ αποφασίσεις με ποιούς θα πας και ποιούς θ’ αφήσεις» αποκτά σήμερα το πλήρες της νόημα.
    Σε τέτοιες εποχές, αναπόφευκτα δημιουργείται η εντύπωση ότι όλα γύρω μας καταρρέουν – μήπως όμως απλά βρίσκουν (με κόπο και πόνο) ένα νέο σημείο ισορροπίας (όπως σε κάθε εποχή ανακατατάξεων);
    Μήπως μας δημιουργείται η εντύπωση ότι «δεν υπάρχει κοινωνία», επειδή το συλλογικό υποκείμενο δεν εκφράζεται πια με τους όρους που ξέραμε, που είχαμε συνηθίσει;
    Όπως λέει κι ο Ρασούλης «όλα τριγύρω αλλάζουνε κι όλα τα ίδια μένουν»: αντιλήψεις 30ετίας μας φαίνονται παρωχημένες (σε κάποια θέματα), ενώ ταυτόχρονα ιδέες αιώνων (σε άλλα) φαντάζουν σημερινές κι επίκαιρες.
    Συμπέρασμα: ας μην τρομάζουμε, δεν καταρρέει ο κόσμος, ούτε η κοινωνία των ανθρώπων, απλά μεταβάλλεται η μορφή της (και μάλιστα γρήγορα και βίαια) κι αυτό που μας μένει είναι να προσπαθήσουμε (ατομικά ΚΑΙ συλλογικά) να της δώσουμε τη μορφή που εμείς θέλουμε.
    Περιγράφοντας παρόμοιες εποχές, οι συντηρητικοί κινέζοι λένε την παροιμία «μακάρι να μη ζήσεις σ’ ενδιαφέροντες καιρούς!». Απ΄την άλλη, ο Μάο (που ενδιαφερόταν να εκμεταλλευτεί τους «καιρούς» αυτούς προς την κατεύθυνση που ήθελε) έλεγε «μεγάλη αναταραχή, ωραία κατάσταση!». Ανάμεσα στις δυο αυτές αντιλήψεις κινούμαστε όλοι: απ΄ τη μια τρομάζουμε απ΄τις αλλαγές και την κατάρρευση των βεβαιοτήτων, απ΄την άλλη παλεύουμε να δώσουμε το σχήμα που επιθυμούμε στη νέα κατάσταση. Τουλάχιστον όσοι αυτοπροσδιοριζόμαστε σαν αριστεροί, προοδευτικοί ή κάτι παρόμοιο προσπαθούμε (υποθέτω) να ξεπεράσουμε το φόβο και να παλέψουμε για το επιθυμητό νέο σχήμα των πραγμάτων που θα ‘ρθουν…

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s